Can Chi là gì?
Can Chi là hệ thống đặt tên cho năm, tháng, ngày (và giờ) theo lịch truyền thống Đông Á, được tạo ra bằng cách ghép một Thiên Can với một Địa Chi — ví dụ "Giáp Tý", "Bính Ngọ". Đây là một hệ thống đặt tên/đánh số chu kỳ, tương tự cách dương lịch dùng số thứ tự năm; bản thân việc gọi tên Can Chi không phải là một phép tính về vận mệnh hay tính cách.
Thiên Can là gì?
Thiên Can gồm 10 chữ, lặp lại theo chu kỳ 10 năm/10 ngày/10 tháng một lần:
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Giáp | Ất | Bính | Đinh | Mậu | Kỷ | Canh | Tân | Nhâm | Quý |
Địa Chi là gì?
Địa Chi gồm 12 chữ, lặp lại theo chu kỳ 12 năm/12 ngày/12 tháng một lần. Mỗi Địa Chi thường được gắn với một con giáp quen thuộc — đây là quy ước văn hóa dân gian giúp dễ nhớ, không phải một phần của phép tính lịch:
| Địa Chi | Tý | Sửu | Dần | Mão | Thìn | Tỵ | Ngọ | Mùi | Thân | Dậu | Tuất | Hợi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Con giáp | Chuột | Trâu | Hổ | Mèo | Rồng | Rắn | Ngựa | Dê | Khỉ | Gà | Chó | Lợn |
Vì sao chỉ có 60 tổ hợp Can Chi, không phải 120?
Ghép tự do 10 Can với 12 Chi sẽ cho 120 cặp, nhưng thực tế chỉ có 60 tổ hợp được dùng — gọi là Lục thập Hoa Giáp (60 Hoa Giáp), bắt đầu từ Giáp Tý và kết thúc ở Quý Hợi trước khi lặp lại. Nguyên nhân là Can và Chi không ghép tùy ý: mỗi Can và mỗi Chi đều mang thuộc tính Âm hoặc Dương xen kẽ, và chỉ những Can-Chi cùng thuộc tính (Dương ghép Dương, Âm ghép Âm) mới tạo thành một tổ hợp hợp lệ. Vì vậy Can và Chi luôn tiến cùng nhau theo từng bước một: Giáp (1) đi với Tý (1), Ất (2) đi với Sửu (2), Bính (3) đi với Dần (3)... Vì 10 và 12 có bội số chung nhỏ nhất là 60, phải đủ 60 bước cả hai vòng Can và Chi mới quay lại đúng điểm xuất phát Giáp Tý.
Can Chi dùng để tính năm, tháng, ngày như thế nào?
Vì Thiên Can lặp theo chu kỳ 10 và Địa Chi lặp theo chu kỳ 12, cùng một cặp Can Chi có thể dùng để gọi tên năm, tháng hoặc ngày — miễn là biết quy tắc đếm bắt đầu từ đâu. Ví dụ, ngày 18/9/2026 dương lịch (nhằm ngày 8/8 âm lịch) trên lichvietnam.org có: năm Bính Ngọ, tháng Đinh Dậu, ngày Ất Mùi — ba giá trị Can Chi độc lập cho ba đơn vị thời gian khác nhau của cùng một ngày.
lichvietnam.org tính Can Chi như thế nào?
lichvietnam.org tự tính Can Chi năm, tháng và ngày cho mọi ngày dương lịch dựa trên thuật toán chuyển đổi âm dương lịch của trang. Bạn có thể xem Can Chi năm/tháng/ngày của bất kỳ ngày nào tại trang lịch âm dương — chọn một ngày để xem chi tiết. Hiện tại trang chưa tính Can Chi cho giờ (Bát tự/Tứ trụ đầy đủ gồm cả trụ giờ), và cũng không tính Ngũ hành mệnh hay các phép luận giải tử vi khác.
Can Chi và các quan niệm truyền thống
Ngoài vai trò đặt tên năm/tháng/ngày, Can Chi còn là nền tảng của nhiều thực hành văn hóa dân gian như xem tuổi hợp/khắc, luận Ngũ hành, xem ngày tốt xấu... Đây là những cách diễn giải theo quan niệm truyền thống, khác với việc tính toán ngày tháng Can Chi vốn chỉ là một hệ quy ước đặt tên. Can Chi của một ngày không quyết định vận may, tính cách hay các sự kiện trong tương lai.
Xem thêm
Nguồn tham khảo
- UC San Diego — David K. Jordan — Heaven Stems and Earth Branches (cơ chế ghép Can-Chi theo cặp và vì sao phải đủ 60 bước mới quay lại điểm xuất phát)
- Wikipedia (tiếng Anh) — Sexagenary cycle (nguồn bổ sung: nguồn gốc lịch sử, quy tắc ghép theo thuộc tính Âm/Dương, cách dùng cho năm/tháng/ngày/giờ)
- Wikipedia tiếng Việt — Can Chi (nguồn bổ sung: thuật ngữ và cách dùng phổ biến tại Việt Nam)