Âm lịch là gì?
Âm lịch, theo cách gọi phổ biến ở Việt Nam, là hệ thống lịch tính tháng theo chu kỳ Mặt Trăng nhưng vẫn được điều chỉnh định kỳ để không lệch quá xa so với năm Mặt Trời — hay còn gọi chính xác hơn là âm dương lịch (lunisolar calendar). Đây là hệ lịch đang được dùng để tính Tết Nguyên Đán và nhiều ngày lễ, ngày giỗ truyền thống của người Việt.
Âm lịch hoạt động như thế nào?
Một tháng âm lịch được tính theo thời gian Mặt Trăng đi hết một vòng các pha (từ không trăng đến không trăng kế tiếp), gọi là một chu kỳ trăng, kéo dài trung bình khoảng 29,53 ngày. Vì số ngày trong một tháng phải là số nguyên, mỗi tháng âm lịch được tính là 29 ngày (tháng thiếu) hoặc 30 ngày (tháng đủ), tùy thời điểm trăng non thực tế rơi vào ngày nào — không theo một trình tự cố định kiểu 29-30-29-30 xen kẽ đều đặn.
Âm lịch, dương lịch và âm dương lịch khác nhau thế nào?
Trong cách dùng từ hằng ngày, người Việt hay gọi tắt là "âm lịch", nhưng xét theo cách phân loại lịch nói chung, hệ lịch cổ truyền mà Việt Nam đang dùng thuộc nhóm âm dương lịch (cùng nhóm với lịch Trung Quốc): tháng được tính theo Mặt Trăng, còn năm được giữ bám theo mùa nhờ chèn thêm tháng nhuận — khác với lịch thuần âm (như lịch Hồi giáo, không điều chỉnh theo Mặt Trời nên các dịp lễ của họ dịch chuyển dần qua mọi mùa trong năm) và khác với dương lịch (lịch Gregory) chỉ tính theo vòng quay của Trái Đất quanh Mặt Trời, không phản ánh pha trăng.
| Lịch thuần âm | Âm dương lịch (lịch Việt truyền thống) | Dương lịch (Gregory) | |
|---|---|---|---|
| Căn cứ tính tháng | Chu kỳ Mặt Trăng | Chu kỳ Mặt Trăng | Không dựa vào Mặt Trăng |
| Độ dài tháng | 29 hoặc 30 ngày | 29 hoặc 30 ngày | 28–31 ngày cố định |
| Bám theo mùa | Không | Có, nhờ tháng nhuận | Có |
| Ví dụ sử dụng | Lịch Hồi giáo | Lịch Việt Nam, lịch Trung Quốc | Lịch dùng phổ biến quốc tế |
Vì sao âm lịch có tháng nhuận?
Một năm Mặt Trời (khoảng 365,24 ngày) dài hơn 12 tháng Mặt Trăng (12 × 29,53 ngày ≈ 354 ngày) chừng 11 ngày. Nếu không điều chỉnh, ngày Tết âm lịch sẽ dần trôi qua mọi mùa trong năm, giống như lịch Hồi giáo. Để khắc phục, cứ khoảng 2–3 năm âm lịch lại được chèn thêm một tháng nhuận (năm đó có 13 tháng thay vì 12), theo quy luật xấp xỉ 7 lần nhuận trong mỗi chu kỳ 19 năm. Nhờ vậy, các ngày lễ âm lịch vẫn luôn rơi vào đúng mùa hằng năm dù ngày dương lịch tương ứng thay đổi. Bạn có thể tự kiểm tra năm nào có tháng nhuận và tháng nhuận là tháng mấy bằng công cụ đổi lịch âm dương của Lịch Việt.
Âm lịch được dùng thế nào ở Việt Nam?
Âm lịch là cơ sở để xác định Tết Nguyên Đán, Rằm tháng Giêng, Tết Đoan Ngọ, Tết Trung Thu và nhiều ngày giỗ, ngày kỵ trong gia đình. Bên cạnh đó, trong văn hóa dân gian, ngày âm lịch còn được dùng để xem ngày tốt/ngày xấu, chọn giờ hoàng đạo cho việc cưới hỏi, khai trương, động thổ... Đây là những thực hành theo phong tục và quan niệm truyền thống, mang tính văn hóa dân gian, không phải là kết quả tính toán thiên văn hay khoa học đã được kiểm chứng.
Cách xem và đổi lịch âm trên Lịch Việt
Bạn có thể xem lịch âm của bất kỳ ngày nào — kèm Can Chi, Trực và giờ hoàng đạo — tại trang lịch âm dương của Lịch Việt. Nếu chỉ cần tra nhanh một ngày âm lịch tương ứng với ngày dương lịch (hoặc ngược lại), hãy dùng công cụ đổi lịch âm dương.
Nguồn tham khảo
- NASA — Goddard Space Flight Center — Eclipses and the Moon's Orbit (độ dài trung bình của tháng Mặt Trăng/synodic month: 29,53059 ngày)
- NASA — Glenn Research Center — Calendar Calculations (độ dài năm Mặt Trời/tropical year: 365,2422 ngày)
- Wikipedia tiếng Việt — Âm dương lịch (nguồn bổ sung: thuật ngữ và cách dùng phổ biến tại Việt Nam, chu kỳ 19 năm/7 tháng nhuận)
- Wikipedia (tiếng Anh) — Lunisolar calendar (nguồn bổ sung: khái niệm âm dương lịch nói chung, chu kỳ Metonic)